Qida borusu xərçəngi (özofagus xərçəngi) mədə-bağırsaq sistemi şişləri arasında ağır gedişli və yüksək riskli onkoloji xəstəliklərdən biridir. Xəstəlik uzun müddət simptomsuz gedə bildiyi üçün çox zaman gec mərhələdə aşkarlanır. Erkən diaqnoz və risk faktorlarının tanınması xəstəliyin qarşısının alınmasında əsas rol oynayır.

Qida borusu xərçəngi kimlərdə daha çox olur?

Qida borusu xərçəngi əsasən aşağıdakı risk qruplarında daha tez-tez rast gəlinir:

🔹Yaş və cins

Ən çox 50 yaşdan yuxarı şəxslərdə

  • Kişilərdə qadınlara nisbətən 3–4 dəfə daha çox

Siqaret və alkoqol istifadəçiləri

  • Uzunmüddətli siqaret çəkmə

  • Güclü spirtli içkilərin müntəzəm qəbulu
    ➡️ Bu iki faktor birlikdə olduqda risk dəfələrlə artır

🔹Qastroezofageal reflüks xəstəliyi olanlar

  • Xroniki mədə turşusunun qida borusuna qayıtması

  • Uzun illər davam edən reflüks fonunda Barrett qida borusu yaranır

  • Barrett qida borusu adenokarsinoma üçün ön xərçəng vəziyyəti sayılır

🔹Qida borusunun daralması və ya yanıq keçirmiş şəxslər

Kimyəvi maddələrin (sirkə, turşular, qələvilər) içilməsi

  • Keçirilmiş qida borusu yanığı və çapıqlaşma

🔹Qidalanma vərdişləri zəif olan Cox isti yemək və içkilərin müntəzəm qəbulu

  • Az meyvə-tərəvəz, vitamin və liflə kasad qidalanma

  • Nitrozaminlərlə zəngin qidalar (hisə verilmiş, duzlanmış məhsullar)

🔹Genetik və irsi faktorlar

Ailəsində qida borusu və ya mədə xərçəngi olan şəxslər

Nadir genetik sindromlar (məsələn, tilozis)

Qida borusu xərçəngi nədən yaranır?

Qida borusu xərçəngi adətən uzunmüddətli qıcıqlanma və hüceyrə zədələnməsi nəticəsində inkişaf edir. Əsas mexanizmlər:

🔸 Xroniki iltihab

• Turşu reflüksü və kimyəvi qıcıqlanma

• Selikli qişanın davamlı zədələnməsi

🔸 Hüceyrə metaplaziyası və displazi

• Normal hüceyrələrin quruluşunun dəyişməsi

• Displazi → xərçəngə keçid mərhələsi

🔸 Kanserogen maddələrin təsiri

• Tütün tüstüsündəki toksinlər

• Alkoqolun metabolitləri

• Qidalarla qəbul edilən kimyəvi maddələr

Qida borusu xərçənginin əsas tipləri

🔹 Skuamöz hüceyrəli karsinoma

• Daha çox yuxarı və orta qida borusunda

• Siqaret və alkoqol ilə sıx əlaqəlidir

🔹 Adenokarsinoma

• Əsasən aşağı qida borusunda

• Reflüks və Barrett qida borusu fonunda inkişaf edir

• Son illərdə yayılma tezliyi artmaqdadır

Erkən əlamətlər nələrdir?

⚠️ Təəssüf ki, erkən mərhələdə simptomlar zəif olur, lakin aşağıdakılara diqqət edilməlidir:

• Udqunma zamanı ilişmə hissi

• Qatı qidalardan mayeyə keçmək məcburiyyəti

• Səbəbsiz arıqlama

• Sinə arxasında yanğı və ağrı

• Səs tutulması, xroniki öskürəK

Profilaktika və erkən diaqnoz

✔️ Siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq

✔️ Reflüks xəstəliyinin vaxtında müalicəsi

✔️ Sağlam və balanslı qidalanma

✔️ Risk qrupunda olan şəxslərdə vaxtında endoskopik müayinə

Qida borusu xərçəngi önlənə bilən risk faktorları olan, lakin gec diaqnoz qoyulduqda həyati təhlükə yaradan xəstəlikdir. Xüsusilə reflüks xəstəliyi olan və siqaret-alkoqol istifadə edən şəxslərdə müntəzəm nəzarət və erkən endoskopiya həyati əhəmiyyət daşıyır.